ΣΚΕΛΕΤΟΣ.

Το ζήτημα των πανεπιστημίων είναι ένα από τα καυτά θέματα κάθε κυβερνητικής θητείας, το οποίο όμως ποτέ δεν επιλύεται, πάντα επουλώνεται και κάθε χρόνο η πληγή ξανανοίγει και δε φτάνει μόνο αυτό, αλλά γίνεται και βαθύτερη. Η τριτοβάθμια παιδεία είναι θύμα της συσσωρευμένης πολιτικής που στόχο έχει να απαξιώσει και να νεκρώσει τον ζωντανότερο ιστό της κοινωνίας. Όχι μόνο τα τελευταία 4 χρόνια, οπότε η κατάσταση έχει γίνει τραγικότερη όσο ποτέ, μετά και την τελευταία μαρτυρική περίοδο του Σεπτεμβρίου, με το άδικο και προσβλητικό προς τους εργαζόμενους και την πανεπιστημιακή κοινότητα, μέτρο της διαθεσιμότητας των διοικητικών υπαλλήλων, αλλά και παλαιότερα δεν δινόταν η απαιτούμενη προσοχή προς τα ιδρύματα.

Αυτό είχε ως αποτέλεσμα, αφενός την μεγάλη ψαλίδα μεταξύ ζήτησης και προσφοράς εργασίας, αφετέρου την ένταση εκείνων των φωνών που ζητούν την ιδιωτικοποίηση της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης κατά τα ξένα πρότυπα και με τρόπο παρόμοιο με αυτόν που ακολουθήθηκε στο πεδίο των άλλων δύο βαθμίδων (ιδιωτικά σχολεία).

Ωστόσο, εμπειρικά σκεπτόμενος καταλήγω στο συμπέρασμα ότι η ιδιωτική παιδεία (περιορισμένη στις δύο πρώτες βαθμίδες) κάθε άλλο παρά ωθεί την αναβάθμιση και της δημόσιας. Ειδικότερα δε, αν συνυπολογιστεί και το φαινόμενο της φροντιστηριακής εκπαίδευσης που έχει φτάσει στο σημείο να υποκαθιστά τον ρόλο του σχολείου στις δύο τελευταίες τάξεις του.

Η λύση δεν είναι να δημιουργήσουμε ένα πεδίο εκπαίδευσης αποκλειστικά για λίγους και πλούσιους, διότι με αυτόν τον τρόπο κατρακυλάμε αιώνες πίσω, σε εποχές που μόνο οι γόνοι ισχυρών οικογενειών μορφώνονταν και μόρφωναν όποιον άλλον επέλεγαν να «τιμήσουν» με το προνόμιο αυτό. Αντίθετα η λύση είναι να αντιμετωπίσουμε την παιδεία με στόχο την ποιοτική της αναβάθμιση, χωρίς να ταράσσουμε τους σύγχρονους πυλώνες της, δηλαδή την ελεύθερη και δωρεάν πρόσβαση σε αυτήν.

Χρειάζεται να ανοίξει ένας διάλογος, κυρίως με τους φοιτητές και τους καθηγητές για τις πραγματικές ανάγκες των πανεπιστημίων, χωρίς να λαμβάνονται υπόψη οι κυβερνητικές απαιτήσεις των περικοπών και της άγριας λιτότητας που έχουν καταντήσει τα πανεπιστήμια ανεπαρκή και ανάξια έργου. Αναλυτικότερα, πρέπει να αναζητηθεί ένα σχέδιο, όχι στα πρότυπα άλλων κρατών που έχουν άλλους ρυθμούς αλλά στα πλαίσια των αναγκών των μελών αυτής της πνευματικής κοινωνίας. Είναι τραγική η εικόνα διαλυμένων και βρόμικων κτηρίων, διαλέξεων κάτω από αφόρητη ζέστη ή κρύο (γιατί δεν επαρκούν τα αποθεματικά που κουρεύτηκαν στο PSI του 2011 επί υπουργίας Βενιζέλου) ή ακόμη το γεγονός ότι σε πολλά εργαστηριακά μαθήματα παρατηρούνται βασικές ελλείψεις που δυσχεραίνουν την διδασκαλία και αποξενώνουν και τον ίδιο τον φοιτητή από το γνωστικό του αντικείμενο.

Όλα αυτά και ακόμη περισσότερα πρέπει να συζητηθούν και να αντιμετωπισθούν, όχι ως φαινόμενα παρακμής που στρώνουν το έδαφος για αθρόες ιδιωτικοποιήσεις, αλλά ως βασικές ανάγκες εύρυθμης λειτουργίας των πανεπιστημίων. Η παιδεία, όπως και η υγεία, πρέπει επομένως να τεθούν σε πρώτο πλάνο, ίσως και να αποτελέσουν την αιτία για την αναμενόμενη και πολυπόθητη αλλαγή που επιτάσσουν οι συνθήκες, αλλαγή προς το καλύτερο και δικαιότερο. Ίσως και αυτός να είναι και ο φόβος της κυβέρνησης, ότι μία ισχυρή παιδεία μπορεί να ανατρέψει την πολιτική και τους πολιτικούς.

Τόσο νωρίτερα αυτόν τον μήνα στην Καθημερινή, όσο και σήμερα το πρωί στον Σκάι, δημοσιεύθηκε η ιστορία μιας δεκαεπτάχρονης η οποία πήγε σ’ ένα ορφανοτροφείο του Νεπάλ για εθελοντική προσφορά.

Το άρθρο της Καθημερινής πραγματικά με βοήθησε να καταλάβω τις ανάγκες του Νεπάλ για ανθρωπιστική βοήθεια και πώς, αν ήθελα κι εγώ, θα μπορούσα να βοηθήσω τους κατοίκους του: «Μου αρέσει να ταξιδεύω και να μαθαίνω» λέει η δεκαεπτάχρονη. Αφού βρήκε, συνεχίζει, στο ίντερνετ το εθελοντικό πρόγραμμα μέσω ενός διοργανωτή οργανισμού, πλήρωσε 600 ευρώ για να πετάξει στο Νεπάλ και 340 για την συμμετοχή της, απ’ τα οποία 40 μόνο αποδόθηκαν στο ορφανοτροφείο. Ύστερα μάς διηγείται πώς η οργάνωση την ξέχασε στο αεροδρόμιο και άργησε να την παραλάβει, και πώς αυτή πανικοβλήθηκε πολύ. Έπειτα μάς αναφέρει την βόλτα της στα αξιοθέατα του Κατμαντού. Όταν πια έφτασε στο ορφανοτροφείο ήπιε με τα παιδιά πολύ τσάι. Μάς λέει τι ώρα πάνε τα παιδιά σχολείο και τι τρώνε· όταν δε αυτά είναι στο σχολείο, εκείνη διαγράφει απ’ τον κατάλογό της τα αξιοθέατα που επισκέφθηκε. Προς το τέλος μαθαίνουμε ότι η κοπέλα δεν θα δώσει πανελλήνιες αλλά θα σπουδάσει τέχνη στο εξωτερικό, πόσο την στηρίζουν οι γονείς της για να κάνει ταξίδια, και ότι πέρσι παρακολούθησε στην Οξφόρδη ένα πρόγραμμα τέχνης, ομοίως το Πάσχα στην Κωνσταντινούπολη, ενώ πέρασε το καλοκαίρι της στην Ισπανία—στα σύνορα με Πορτογαλία—προσφέροντας εργασία. Καταλήγει ότι πιθανόν άλλοι Έλληνες γονείς δεν θα στήριζαν έτσι την επιθυμία των παιδιών τους εξ αιτίας ενός μόνιμου φόβου για το άγνωστο.

Δυστυχώς, το άρθρο αυτό, όπως και την πρόσκληση της κοπέλας στον Σκάι, τα αντιλαμβάνομαι σαν μια προώθηση της καριέρας της. Πώς αλλιώς ανακάλυψαν στην Καθημερινή και τον Σκάι το ταξίδι και την προσφορά της και τι ουσιαστικό προσέφερε η δημοσιοποίησή τους; Ακόμα και το άρθρο είναι ανιαρό, μιας και ούτε γνώση της κατάστασης στο Νεπάλ προσφέρει, ούτε μας δείχνει πώς, αν θέλουμε, να προσφέρουμε κι εμείς, ούτε συγκινεί, ούτε ταξιδιωτικό ρεπορτάζ είναι, ούτε μας φέρνει εικόνες στο μυαλό.

Η υποψία μου ενισχύεται καθώς η κοπέλα θέλει να σπουδάσει στο εξωτερικό και το πρόγραμμα, αντί πανελληνίων, που ακολουθεί, το IB, θα την στείλει πιθανόν στην Βρετανία ή τις Ηνωμένες Πολιτείες. Τότε, μαζί με την αίτησή της, θα στείλει ένα γράμμα όπου θα περιγράφει τον εαυτό της και ύστερα θα δώσει συνέντευξη σε δυο τρεις καθηγητές του πανεπιστημίου στο οποίο δήλωσε. Για όλα αυτά, το ταξίδι της στο Νεπάλ είναι ένα άριστο ατού, ειδικά όταν (θα πει σ’ αυτούς που της παίρνουν συνέντευξη) στην Ελλάδα δεν υπάρχει πνεύμα εθελοντισμού, η ίδια ήταν εξαίρεση και γι’ αυτό την έβγαλε η τηλεόραση και την έγραψαν οι εφημερίδες. Φυσικά, οι καθηγητές αυτοί ακούνε τέτοιες ιστορίες εθελοντισμού συνεχώς, παρά ταύτα ίσως ακόμη εξακολουθούν να λογίζονται διότι έχουν γίνει προαπαιτούμενες.

Αυτό που τελικά με έκανε να γράψω αυτό εδώ δεν είναι η μομφή κατά της ίδιας της εθελοντικής πράξης της κοπέλας, μη τυχόν δεν αγάπησε αυτό που έκανε παρά μόνο το έκανε για το βιογραφικό της, διότι ίσως όντως ωφέλησε αυτά τα 21 παιδιά του ορφανοτροφείου του Νεπάλ. Ούτε κατά της πρακτικής των αγγλοσαξονικών πανεπιστημίων να απαιτούν τέτοιες δραστηριότητες, όχι μόνο διότι δεν με αφορούν για την ζωή μου στην Ελλάδα, αλλά διότι πάλι ωθούν ορισμένους να βοηθήσουν όσο γίνεται όταν ίσως δεν θα βοηθούσαν καθόλου. Με ενοχλεί όμως η υποκρισία των δημοσιογράφων να παρουσιάζουν την ιστορία αυτή σαν κάτι εκτός νόρμας και εξαιρετικό. Διότι πολλοί γονείς—παρά τι ισχυρίζεται η κοπέλα—θα άφηναν το παιδί τους να πάει στο Νεπάλ με 1500 ευρώ και ταυτοχρόνως να ωθήσει τις πανεπιστημιακές του σπουδές βλέποντας ένα εξωτικό μέρος, αν είχαν τα χρήματα και δεν χρειάζονταν φροντιστήρια για όποιους δίνουν πανελλήνιες. Τέλος κατακρίνω την απόφαση της κοπέλας να βγει στην τηλεόραση και να παρουσιάσει στους Έλληνες ως ανδραγάθημα κάτι που αφορά αυτήν και την καριέρα της.

Στις 14 Αυγούστου 1952 ξημερώματα στο εκτελεστικό απόσπασμα της κυβέρνησης Παπάγου, στην περιοχή του Δαφνίου, δολοφονείται από τα κρατικά πιστόλια ο Νίκος Πλουμπίδης (φωνάζοντας: «Ζήτω το ΚΚΕ»), κυνηγημένος τότε και από τις δύο πλευρές, από την μεν κρατική που τον θεωρούσε πράκτορα της Σοβιετικής Ένωσης και από τη δε αριστερή που τον θεωρούσε πράκτορα των αντιπάλων και, με κείμενο τής τότε κεντρικής επιτροπής (δημοσιευμένο λίγο διάστημα πριν τη δολοφονία του), του ξήλωνε όλα τα κομματικά γαλόνια.

Πρωτού όμως δούμε κριτικά την δολοφονία του Πλουμπίδη, που προστίθεται στις δεκάδες τότε δολοφονίες αγωνιστών (όπως του Μπελογιάννη), χρήσιμο είναι να σημειώσουμε ορισμένα βιογραφικά στοιχεία.

Ο Νίκος Πλουμπίδης γεννήθηκε στα Λαγκάδια Αρκαδίας τον Δεκέμβρη του 1902 σε φτωχή αγροτική οικογένεια. Η εμπλοκή του με την πολιτική και συγκεκριμένα με την αριστερά ξεκίνησε μόλις το 1926 με τη δραστηριοποίησή του στο ΚΚΕ. Το 1931 καταδικάζεται για λόγους συνδικαλιστικής δράσης. Έκτοτε αναλαμβάνει πολλές κομματικές χρεώσεις, φτάνοντας το 1938 να εκλεγεί μέλος του τότε Πολιτικού Γραφείου. Από το 1946 και μέχρι την αποπομπή του παραμένει επικεφαλής του παράνομου μηχανισμού του ΚΚΕ στην Αθήνα, μαζί με τον θρυλικό Νίκο Βαβούδη.

Μετά τη σύλληψη τού Νίκου Μπελογιάννη, για τον οποίο ο Πλουμπίδης είχε στείλει γράμμα που τον απάλλασσε από τις κατηγορίες και αναλάμβανε εκείνος όλες τις ευθύνες, ακολουθεί η σύλληψη του. Τον Ιούλιο του 1952 περνά από έκτακτο στρατοδικείο και μέχρι το θάνατό του κρατείται στο σανατόριο του νοσοκομείου Σωτηρία, καθότι έπασχε από χρόνια φυματίωση.

Παράλληλα, δημοσιεύεται το κείμενο της κεντρικής επιτροπής του ΚΚΕ, υπογεγραμμένο από τον ίδιο τον Ζαχαριάδη που τον χαρακτήριζε πράκτορα των Άγγλων και της Ασφάλειας. Ας σημειωθεί σε αυτό το σημείο ότι οι σχέσεις του Πλουμπίδη με τον Ζαχαριάδη ήταν ψυχρές από την εποχή της κατοχής, τότε που ο Ζαχαριάδης είχε ταχθεί υπέρ της άνευ όρων σύνταξης με την απόφαση του Μεταξά για πόλεμο και ο Πλουμπίδης είχε εκφράσει έντονα τη διαφωνία του.

Αυτή ήταν περιεκτικά η καθόλου σύντομη ζωή του Νίκου Πλουμπίδη, κοινή με τις ζωές των περισσοτέρων κομματικών στελεχών, με τη μόνη διαφορά ότι συγκεντρώνει όλη εκείνη την κριτική απέναντι στη στενοκέφαλη λογική της εκάστοτε κομματικής ηγεσίας κατ’ εκείνων που διαφοροποιούνται και προτάσσουν κάτι διάφορο της κομματικής γραμμής.

Με άλλα λόγια, αν φέρουμε το ιστορικό αυτό γεγονός στο σήμερα, θα δούμε πολλές ομοιότητες με την τρέχουσα εικόνα και στάση του ΚΚΕ, που παραμένει σε γραμμή επίθεσης έναντι οποιασδήποτε πρότασης που λέει κάτι διαφορετικό. Από την πρόταση για άνευ όρων συνεργασία που πράγματι τίθεται υπό δικαιολογημένη αμφισβήτηση, όσο και τις προτάσεις εκείνες που μιλούν για μία υπερκομματική συνεργασία πάνω σε μία ευρεία κοινωνική συμμαχία με σκοπό την πραγμάτωση συγκεκριμένων όρων που σχετίζονται με τα προβλήματα του λαού (φορολόγηση, υγεία, παιδεία, εργασία). Θέτοντας παράλληλα το ζήτημα της θέσης της Ελλάδας στην ΕΕ και στην ΟΝΕ σε ξεκάθαρη βάση για διαβούλευση.

Υστερόγραφο. Η αποκατάσταση του Νίκου Πλουμπίδη ήρθε λίγα χρόνια αργότερα από την δολοφονία του, όταν είχε αποπεμφθεί από το ΚΚΕ και εξοριστεί ο Νίκος Ζαχαριάδης. Παρ’ όλα αυτά, η αποκατάσταση του Πλουμπίδη δεν μπόρεσε να σκεπάσει την κομματική λάσπη των προηγούμενων χρόνων σε βάρος του.

Όταν οι Ηνωμένες Πολιτείες εδραίωναν καπιταλισμό αδιαπραγμάτευτο, οι ευρωπαϊκές χώρες αποφάσιζαν να φτιάξουν κράτη που θα παρέχουν δωρεάν παιδεία και υγεία και θα κατέχουν τα σπουδαιότερα για την ανάπτυξη της οικονομίας όπως την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας, τα αεροδρόμια, τα λιμάνια και ό,τι άλλο κρινόταν αναγκαίο. Οι χώρες της Ευρώπης (εξαιρώντας εδώ πρώην κομμουνιστικά κράτη) με αυτό το σύστημα παρέχουν στους πολίτες τους ποιότητα ζωής η οποία μπορεί πρόχειρα να καταταγεί ανά κράτος απ’ την καλύτερη στην χειρότερη. Μάλλον στην κορυφή της κατάταξης βρίσκονται οι σκανδιναβικές χώρες και στον πάτο η Ελλάδα προ κρίσης και η Πορτογαλία. Προ κρίσης διότι μπορεί η Ελλάδα ξεπουλώντας τα πάντα να είναι στην ίδια κατηγορία με την Νορβηγία και την Δανία;

Δεν είναι όμως τώρα σκοπός μου να συγκρίνω τις ευρωπαϊκές χώρες, αλλά, με παράδειγμα δυο τρεις πλούσιες χώρες με μικτή οικονομία και έχοντας στο μυαλό μου άλλη μία θεωρητική με σοσιαλιστική, να σκεφτώ αν αυτές μπορούν να υπάρξουν όπως δημιουργήθηκαν, αν οι κάτοικοί τους γνωρίζουν τι μπορούν να αποκτήσουν πλουτίζοντας σε χώρες όπως οι Ηνωμένες Πολιτείες.

Σε μία χώρα όπως η Δανία και στην θεωρητική σοσιαλιστική οι υπερβολικά πλούσιοι είναι αναλογικά εξαιρετικά λιγότεροι απ’ ότι στην Αμερική (στην σοσιαλιστική χώρα δεν θα υπήρχε κανείς). Αυτό για πολλούς λόγους· μεγάλη φορολόγηση, διαφορετικό τραπεζικό σύστημα, νόμοι που προστατεύουν τον εργαζόμενο και όλα όσα δηλαδή συνιστούν την διαφορά. Κυρίως όμως η ίδια η κοινωνία δεν ανέχεται τον υπερβολικό πλουτισμό διότι οι πολίτες της ανατράφηκαν πιστεύοντας στην ισότητα.

Και έτσι το σκανδιναβικό μεν και το σοσιαλιστικό δε κράτος πετυχαίνουν και, προσφέροντας άριστη ποιότητα ζωής στους πολίτες, τους παρέχουν ομοιόμορφα, μόλις μπορέσουν, νέα καλύτερα αγαθά. (Χάριν της πραγματικότητας ας αρκεστούμε στο ότι το μεν παρέχει ομοιόμορφα την υγεία και την παιδεία και λιγότερο τα υλικά.) Γεννιέται λοιπόν σ’ ένα τέτοιο κράτος άνθρωπος μεγαλομανής. Τέτοιοι γεννιούνται συνεχώς. Αυτός λοιπόν δεν αρκείται στα αγαθά που σταδιακά αποκτά ταυτοχρόνως του συμπολίτη του, αλλά επιθυμεί ό,τι καλύτερο γνωρίζει ότι υπάρχει στον κόσμο. Στην χώρα του γι’ αυτό πρέπει να περιμένει δεκαετίες ή και αιώνες δηλαδή να εργαστεί ώστε να το απολαύσουν τα δισέγγονά του μαζί με αυτά του διπλανού του (αν αυτό είναι ποτέ δυνατόν διότι προϋποθέτει ότι η χώρα του έχει για παράδειγμα την άπλα ώστε να έχουν όλοι εξοχικό και γενικώς η θέση και η γη της αντέχουν τον πλουτισμό όλων). Είναι όμως τέτοιος ο χαρακτήρας του, με την μεγαλομανία και την ανυπομονησία, ώστε επιθυμεί αυτά εδώ και τώρα. Στην χώρα του φυσικά δεν μπορεί να τα αποκτήσει ηθικά, ούτε πιθανόν νόμιμα.

Οι λύσεις γι’ αυτόν είναι δύο: είτε σπάει το κοινωνικό συμβόλαιο της χώρας του και ανήθικα και παράνομα και συνωμοσιολογώντας και καταπατώντας το δίκαιο των συμπολιτών του επιδιώκει να πλουτίσει υπερβολικά, είτε μεταναστεύει σε μία χώρα όπως η Αμερική όπου ηθικά μπορεί να το κάνει. Στο πρώτο η αγαθή του κοινωνία δέχεται το πρώτο χτύπημα ώστε να αλλοιωθεί και να αρχίσει η διαφθορά της, διότι δεν θα μείνει μόνος ο μεγαλομανής αλλά και άλλος θα επιθυμήσει και παράνομα θα επιδιώξει. Έτσι αρχίζει η κατανομή του πλούτου να γίνεται άνιση εις βάρος των ηθικών και άτυχων και αδικημένων ανθρώπων. Η κοινωνία στην οποία γεννήθηκε ο μεγαλομανής έχει πλέον αλλάξει, και όχι ανώδυνα διότι δεν υπάρχουν οι νόμοι και κυρίως οι πρακτικές να εμποδίζουν τους άτυχους να περιπέσουν στην δυστυχία (στην Αμερική για παράδειγμα υπάρχει η πρακτική του εθελοντισμού).

Στο δεύτερο, ο μεγαλομανής μεταναστεύει στις Ηνωμένες Πολιτείες και τηρώντας το κοινωνικό συμβόλαιο πλουτίζει υπερβολικά και συνάμα δίνει ό,τι προτάσσει η συνήθεια ή ό,τι θέλει ώστε να μην πεινάσουν οι φτωχότεροι, οι οποίοι συνήθως το δέχονται αδιαπραγμάτευτα. Η πατρίδα πάντως του μεγαλομανούς μένει ασφαλής καθώς απαλλάσσεται απ’ αυτόν. Έτσι η Αμερική είναι ο τόπος της εκτόνωσης όποιου που για να πλουτίσει υπερβολικά προτίθεται να ακολουθήσει άλλη πορεία απ’ αυτήν της κοινωνίας στην οποία γεννήθηκε.

Για να ισχύσει ό,τι γράφω πρέπει να θεωρήσουμε ότι σχετικά λίγοι είναι οι μεγαλομανείς εν μέσω ενός φύσει ηθικού και υπομονετικού λαού που θα είναι η μάζα της κοινωνίας του σοσιαλιστικού κράτους. Ακόμη δεν ξέρω αν ο μεγαλομανής γεννιέται ή γίνεται. Διότι αν γίνεται και ο δυνητικά μεγαλομανής γεννηθεί σε μια εποχή όπου όλα τα κράτη είναι σοσιαλιστικά για πολλούς αιώνες (συμπεριλαμβανομένης της Αμερικής) και δεν γνωρίσει ποτέ τι θα μπορούσε να αποκτήσει στην Αμερική που στην πατρίδα του όχι (κάτι το πιθανό μόνο με απώλεια της ιστορίας και της μνήμης), τότε δεν θα γίνει ποτέ τελικά μεγαλομανής και μία άλλη Αμερική δεν θα χρειαστεί ποτέ για την ύπαρξη του σοσιαλιστικού του κράτους. Αν αντιθέτως γεννιέται και ακόμα και δεν λάβει ποτέ την παραμικρή ιδέα του υπερβολικού πλουτισμού τότε σταδιακά η ιδέα αυτή θα αναπτυχθεί μόνη της, όχι από έναν αλλ’ από πολλούς μεγαλομανείς ανά τους αιώνες. Τότε μία Αμερική είναι χρήσιμη. Πάλι όμως δεν γνωρίζω αν, στην σύγκριση γεννημένου και γινόμενου, ο γινόμενος, αν πληροφορηθεί για τον υπερβολικό πλουτισμό της Αμερικής, δείξει την επιμονή του γεννημένου ώστε να τον πετύχει ή απλά εγκαταλείψει την ιδέα. Ίσως υπάρχει ένα όριο γνώσης περί του πλουτισμού, ένα ουδό, υπεράνω του οποίου ο δυνητικά μεγαλομανής—ο γινόμενος—γίνεται τέτοιος. Αυτό το ουδό πιθανόν ορίζεται από πόσο παλιά υπήρξε και πόσο τεκμηριωμένα και με ακρίβεια εξιστορείται ο πλουτισμός. Για τον γεννημένο βέβαια με την παραμικρή γνώση η επιθυμία του για πλουτισμό μόνο αυξάνεται.

Σε κάθε περίπτωση μού φαίνεται ότι μία Αμερική ή όποια άλλη χώρα τόσο καπιταλιστική χρειάζεται σήμερα για τις πλούσιες χώρες με άριστη ποιότητα ζωής, τόσο με μικτή οικονομία όσο και με σοσιαλιστική που θα ιδρύονταν τώρα. Φαντάζομαι φυσικά μια αδιάφθορη σοσιαλιστική χώρα απ’ την οποία κανείς δεν θα ήθελε να μεταναστεύσει—παρ’ ότι θα μπορούσε—παρά μόνο ο μεγαλομανής μας.